گلخانه پرورش قارچ | راه‌اندازی صفر تا صد + نکات حرفه‌ای

پرورش قارچ به علت بازار خوب و به عنوان یکی از محصولات پرمصرف در صنایع خوراکی، فرآیند پر سود و رو به رشدی است و به دلیل عدم نیاز به تجهیزات گران قیمت و سرمایه کم، افراد زیادی مایل به تاسیس سالن‌های قارچ هستند. از طرفی قارچ به عنوان یک دارو استفاده زیادی در طب سنتی دارد.

چه تجهیزاتی برای پرورش قارچ نیاز است؟

• دستگاه رطوبت ساز یا مه پاش:

این دستگاه آب را به ذرات بسیار ریز و رطوبت تبدیل و به محیط انتشار می‌دهد. دستگاه مه پاش در سایزهای کوچک، متوسط و بزرگ تولید می‌شود و متناسب با ابعادش خروجی متفاوتی دارد.

• کولر یا چیلر:

در سالن‌های قارچ به علت تامین دمای مد نظر، به دستگاه خنک کننده مانند کولر نیاز داریم؛ که بعضا از چیلر‌ها نیز استفاده می‌شود. فرق چیلر با کولر در این است که کولر‌ها رطوبت محیط را افزایش می‌دهند اما چیلر‌ها نه تنها افزایش نمی‌دهند بلکه کاهش می‌دهند. بسته به متراژ مورد نظر می‌توان از کولر یا چیلر استفاده کرد که کولر‌ها معمولا برای متراژ زیر 100 متر و چیلر‌ها برای متراژ بالای 100 متر استفاده می‌شوند.

• فن‌های تهویه هوا:

فن‌ها برای جا به جایی هوا یا گاز در محیط بسته یا اماکنی که ورود و خروج هوا کم است، استفاده می‌شوند. کنترل دما یکی از فاکتورهای مهم پرورش قارچ است و این تجهیزات به هم دمایی نقاط مختلف سالن قارچ کمک می‌کنند.

• وسایل گرمازا:

برای پرورش قارچ در فصول سرما نیاز به تامین دمای مورد نیاز سالن است که می‌توان از دیگ بخار، کوره هوای گرم و  هیتر برقی استفاده کرد.

• قفسه بندی سالن قارچ با لوله گالوانیزه گلخانه :

از طریق قفسه بندی می‌توانیم محصول زیر کشت را افزایش دهیم و از حداکثر فضا استفاده کنیم، برای ساخت قفسه از لوله گلخانه استفاده می‌شود چرا که این لوله‌ها به علت مقاومت بالا و روکش گالوانیزه، در برابر رطوبت بسیار کاربردی هستند. امروزه استفاده از این لوله‌ها رواج پیدا کرده، چرا که طول عمر بالایی دارند و هزینه تعمیرات را کاهش می‌دهند.

مراحل پرورش قارچ:

• تهیه کمپوست یا همان خاک پوششی:

کمپوست، بستری است که قارچ در آن پرورش می‌یابد. این ماده مخلوطی از کودهای گیاهی و حیوانی است و به دلیل داشتن مواد مغذی محیط مناسبی را برای رشد قارچ فراهم می‌کند.هدف از تهیه کمپوست ایجاد یک محیط یکنواخت و حاوی پارامتر‌های رشد مانند: میلیسیوم (مولد‌های قارچ) است؛ البته تهیه کمپوست کار دشواری است و امکان تهیه آن در خانه وجود ندارد و باید از کمپوست‌های آماده استفاده کنید.

• بذرپاشی:

بعد از گذشتن کمپوست از یک تونل با دمای 57 تا 60 درجه سانتی‌گراد، تمامی باکتری‌ها از بین رفته و بعد از گذشت 6 روز، میلیسیوم‌ها که مولد قارچ هستند در کمپوست پراکنده شده و بعد از دو هفته پراکنده شدن به مرحله‌ی مناسبی برای پرورش می‌رسند.

• بستر قارچ:

کمپوست‌ها را در جعبه‌های بزرگ قرارداده و به صورت طبقه طبقه با فاصله 60 تا 70 سانتی‌متر رو هم می‌چینند. این جعبه‌ها باید در محیط کاملا تاریک و مرطوب با دمای مناسب (حدودا 23 درجه) حضور داشته باشند و در انتها یک لایه نازک کمپوست اضافه می‌شود و روی سطح آن را می‌پوشاند.

• دما و پین دهی:

دمای سالن مورد نظر را در طول 4 روز از 23 به 17 کاهش می‌دهیم، اما این کاهش دما برای رویش به تنهایی کافی نیست و باید شوک دمایی وارد شود و بعد از شوک دمایی قارچ‌ها شروع به رشد خواهند کرد.

• برداشت:

در این مرحله قارچ‌ها در بازه‌ی دمایی 17 تا 18 درجه سانتی‌گراد هر هفته 3 سانتی‌متر رشد می‌کنند و بعد از 3 هفته اولین برداشت انجام می‌شود و 9 روز بعد از اولین فلاش (برداشت قارچ) میتوان فلاش دوم را برداشت.

هزینه پرورش قارچ

برآورد هزینه‌ی پرورش قارچ به عوامل مختلفی بستگی دارد. اما به طور کلی پرورش قارچ‌ جز آن دسته از مشاغلی است که با سرمایه اندک قابل انجام است و بسته به ابعاد و فضای استفاده شده می‌توان سود خوبی از این صنعت بدست آورد. با توجه به نواسانات قیمت نمی‌توان بودجه‌ دقیقی برای این کار اعلام کرد اما کمترین امکانات مورد نیاز برای شروع سیستم تهویه هوا و تامین رطوبت سالن و قفسه‌هاست.

آفات و مشکلات پرورش قارچ چیست؟

تریکودرما که یک نوع کپک سبز است با تولید آنزیم‌های سمی، میسیلیوم قارچ دکمه‌ای را از بین می‌برد. یکی دیگر از بیماری‌های رایج قارچ دکمه‌ای ورتیسیلیوم است که شبیه لکه باکتریایی است و باعث کاهش شدید محصول می‌شود.

لکه باکتریایی یکی دیگر از بیماری‌های قارچی است که نه تنها هنگام پرورش و برداشت محصول رخ می‌دهد بلکه بعد از فروش و حتی قبل از مصرف می‌توان آن را مشاهده کرد که ابتدا به صورت لکه‌های زرد رنگ روی محصول است و به مرور به رنگ طلایی و در انتها قهوه‌ای رنگ می‌شود.

فضای لازم برای احداث کارگاه پرورش قارچ چقدر است؟

فضای لازم برای شروع کار متغیر است اما با کمترین فضا (حدودا فضای 30 تا 40 متری) هم می‌توان کار را شروع کرد. البته توصیه نمی‌شود که زیر 100 متر این کار را آغاز کنید چون احتمالا با نوسانات بازار محکوم به شکست خواهید شد.

بهترین زمان برای پرورش قارچ چه فصلی است؟

در هر فصلی از سال می‌توان پرورش قارچ را انجام داد اما فصل پاییز بهترین زمان برای این کار است. در این فصل قارچ در طبیعت می‌روید، اما با امکانات تهویه هوا و ایجاد دمای مورد نظر می‌توان در هر ماه از فصل سال اقدام به پرورش قارچ کرد.

مزایای پرورش قارچ چیست؟

1. یکی از مزایای پرورش قارچ زود بازده بودن آن است، به طوری که از فرایند شروع کار تا برداشت اولین فلاش 35 روز و برداشت دوم محصول دو ماه طول می‌کشد.
2. در فضای بسته و با متراژ کم قابل انجام است؛ یعنی نیاز به زمین‌های حاصل‌ خیز ندارد یا در فصل خاصی نباید حتما کشت انجام شود چون تمامی فاکتور‌ها از کوچکترین متراژ تا بزرگترین، قابل تعیین است.
3. برای شروع کار به هزینه کمی نیاز است.
4. این محصول بازار فروش خوبی دارد و به دلیل مصرف زیاد و نیاز روزانه می‌‌توان آن را به صورت خرد و کلان تولیدکرد.

سالن پرورش قارچ چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؟

سالن پرورش قارچ یکی از حساس‌ترین فضاهای کشاورزی کنترل‌شده است که باید به‌گونه‌ای طراحی و تجهیز شود تا شرایط محیطی ایده‌آل برای رشد میسلیوم و تولید اندام باردهی قارچ فراهم گردد. در این فضا، تنظیم دقیق دما، رطوبت، نور و تهویه، نقش کلیدی در کیفیت و بهره‌وری محصول نهایی ایفا می‌کند.

1. کنترل دما
   دمای سالن باید با دقت بالا و متناسب با مرحله رشد قارچ تنظیم شود. در مرحله رشد میسلیوم، دما بین ۲۳ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد مناسب است، در حالی که در مرحله تولید قارچ (اندام باردهی)، دما باید به حدود ۱۶ تا ۱۸ درجه کاهش یابد. استفاده از سیستم‌های سرمایشی و گرمایشی گلخانه قابل کنترل (نظیر هواساز یا سیستم‌های تهویه مطبوع صنعتی) در این فضا ضروری است.
2. رطوبت نسبی
   رطوبت یکی از مهم‌ترین پارامترها در سالن پرورش قارچ است. رطوبت نسبی باید در تمام مراحل رشد بین ۸۵ تا ۹۵ درصد حفظ شود. برای این منظور از دستگاه‌های بخور سرد، مه‌پاش صنعتی یا سیستم بخار استفاده می‌شود. همچنین، طراحی سالن باید به گونه‌ای باشد که از ایجاد قطرات آب روی بستر یا تجمع رطوبت بیش از حد جلوگیری شود؛ چرا که این شرایط محیطی می‌تواند موجب رشد کپک و آلودگی‌های باکتریایی شود.
3. نور و روشنایی
   در فرآیند پرورش قارچ، نور زیاد نیاز نیست؛ ولی در مرحله تشکیل اندام باردهی، وجود نور کم و کنترل‌شده ضروری است. شدت نور مطلوب بین ۵۰ تا ۲۰۰ لوکس بوده و معمولاً از لامپ‌های فلورسنت یا LEDهای کم‌مصرف استفاده می‌شود. نوردهی منظم و یکنواخت در این مرحله نقش تحریک‌کنندگی برای رشد قارچ دارد، هرچند قارچ‌ها فتوسنتز نمی‌کنند.
4. تهویه و کیفیت هوا
   تهویه مناسب، تضمین‌کننده سلامت محصول و جلوگیری از تجمع گازهای مضر به‌ویژه CO₂ است. در مرحله رشد میسلیوم، وجود CO₂ در حد نسبتاً بالا مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما در مرحله باردهی، کاهش سطح دی‌اکسیدکربن و تأمین اکسیژن تازه برای تحریک رشد ضروری است. استفاده از فن‌های سانتریفیوژ، کانال‌کشی دقیق و نصب سیستم‌های کنترل هوشمند، جزو ملزومات هر سالن استاندارد است.
5. ساختار فیزیکی و بهداشتی
   ساختار سالن باید عایق حرارتی و رطوبتی مناسب داشته باشد. جنس دیوارها و کف باید قابل شستشو و ضدعفونی‌پذیر باشد تا از شیوع آلودگی جلوگیری شود. استفاده از مصالحی مانند پانل‌های ساندویچی، ورق گالوانیزه با پوشش رنگ الکترواستاتیک، و کف‌پوش‌های اپوکسی توصیه می‌شود. همچنین، ایزوله بودن سالن و کنترل ورود و خروج افراد با تجهیزات حفاظتی (لباس کار، کلاه، کفش و گیت ضدعفونی) برای جلوگیری از ورود آلودگی حیاتی است.
6. قفسه‌های گالوانیزه مخصوص برای قفسه‌های پرورش قارچ
   یکی از مهم‌ترین تجهیزات در سالن پرورش قارچ، قفسه‌هایی است که بستر کشت روی آنها قرار می‌گیرد. بهترین گزینه برای این منظور، قفسه‌های گالوانیزه هستند. این قفسه‌ها به دلیل داشتن روکش ضدزنگ، در برابر رطوبت بالا و شست‌وشوی مداوم مقاومت بالایی دارند. همچنین، عمر مفید طولانی، استحکام بالا و قابلیت نصب چند طبقه، آن‌ها را به انتخابی اقتصادی و بهداشتی تبدیل می‌کند.

کاشت قارچ گلخانه ای به صرفه‌تر است یا غیر گلخانه‌ای؟

قطعا کاشت قارچ گلخانه‌ای به صرفه‌تر است:

1. چون محدودیت زمان برای کشت ندارید.
2. شرایط محیط کشت همیشه برای شما مهیاست و مدیریت کنترل آن کاملا دست شماست.
3. احتمال آسیب به محصول توسط عوامل بیرونی (مثل انسان، حیوانات، آفات، و …) تقریبا برابر صفر است.

به طور کل، در مقایسه میان دو روش کشت قارچ، گلخانه‌ای و غیرگلخانه‌ای، عوامل متعددی مانند هزینه‌ی اولیه، بهره‌وری، کنترل شرایط محیطی و بازده اقتصادی نقش تعیین‌کننده دارند. کاشت قارچ در محیط گلخانه‌ای اگرچه نیازمند سرمایه‌گذاری اولیه بیشتری برای ساخت سازه و تجهیزات کنترل دما و رطوبت است، اما به دلیل پایداری شرایط، کاهش تلفات و افزایش بازده تولید، در بلندمدت اقتصادی‌تر محسوب می‌شود. در مقابل، روش غیرگلخانه‌ای هزینه‌ی شروع کمتری دارد، اما وابستگی شدید به شرایط آب‌وهوایی و نوسان کیفیت محصول، سودآوری آن را کاهش می‌دهد. بنابراین، در مقیاس تجاری و با هدف تولید پایدار، روش گلخانه‌ای گزینه‌ای به‌مراتب به‌صرفه‌تر و مطمئن‌تر است.

چرا برای پرورش قارچ به قفسه‌های گالوانیزه نیاز داریم؟

پرورش قارچ نیازمند محیطی مرطوب، تمیز و قابل کنترل است. در چنین شرایطی، قفسه‌هایی که بستر کشت روی آنها قرار می‌گیرد، نقش کلیدی در عملکرد سالن دارند. قفسه‌های گالوانیزه، انتخابی استاندارد و بهداشتی برای سالن‌های پرورش قارچ هستند و دلایل استفاده از آنها عبارت‌اند از:

• مقاومت بالا در برابر رطوبت و زنگ‌زدگی: محیط کشت قارچ بسیار مرطوب است و قفسه‌ها دائما در معرض آب، بخار و شست‌وشوی مداوم قرار دارند. قفسه‌های گالوانیزه به دلیل پوشش ضدزنگ، در برابر پوسیدگی و زنگ‌زدگی مقاوم‌اند و عمر مفید بسیار بالاتری نسبت به قفسه‌های آهنی معمولی دارند.
• حفظ بهداشت و جلوگیری از آلودگی: سطح صاف و غیرقابل نفوذ قفسه‌های گالوانیزه، امکان رشد باکتری، کپک یا قارچ ناخواسته را کاهش می‌دهد. همچنین این قفسه‌ها به‌راحتی شسته و ضدعفونی می‌شوند، که برای حفظ سلامت بستر کشت حیاتی است.
• تحمل وزن بالا و استحکام مناسب: قفسه‌های گالوانیزه صنعتی می‌توانند چند تن کمپوست را در هر طبقه تحمل کنند، بدون این‌که دچار خمیدگی یا شکستگی شوند. این ویژگی برای استفاده در سالن‌های چندطبقه بسیار مهم است.
• قابلیت طراحی سفارشی و چندطبقه: با قفسه‌های گالوانیزه می‌توان فضای سالن را بهینه کرد. امکان ساخت آنها در ارتفاع‌ها و تعداد طبقات مختلف وجود دارد، و این به تولیدکننده اجازه می‌دهد از فضای افقی و عمودی سالن به‌صورت حداکثری استفاده کند.

شرایط پرورش قارچ در سالن 100 متری چیست؟

سالن‌های ۱۰۰ متری یکی از متداول‌ترین انتخاب‌ها برای پرورش قارچ در مقیاس نیمه‌ صنعتی یا خانگی هستند. این فضا در صورتی که به‌درستی تجهیز و مدیریت شود، می‌تواند سودآوری مناسبی داشته باشد. در ادامه، مهم‌ترین شرایط لازم برای بهره‌برداری بهینه از یک سالن ۱۰۰ متری را بررسی می‌کنیم:

• تقسیم‌بندی اصولی فضا
  سالن ۱۰۰ متری معمولا به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود:
  اتاق کشت (80–90 متر): محل قرارگیری قفسه‌ها و بسترهای کشت قارچ.
  اتاق کار و آماده‌سازی (10–20 متر): برای پاک‌سازی، بسته‌بندی، تعویض لباس، محل ضدعفونی، یا آماده‌سازی کمپوست.
• تعداد طبقات قفسه‌بندی
  با استفاده از قفسه‌های گالوانیزه ۴ یا ۵ طبقه‌ای، می‌توان فضای سالن را بهینه کرد. در یک سالن ۱۰۰ متری حدود ۷ تا ۱۰ تن کمپوست قارچ جای می‌گیرد که پتانسیل تولید ۲ تا ۳ تن قارچ تازه را در هر دوره فراهم می‌کند.
• سیستم تهویه، رطوبت و دما
  برای این فضا با توجه به شرایط آب و هوایی منطقه، از 2 الی 4 دستگاه فن‌های مکنده، هواکش‌های سقفی یا دیواری، و فیلتر هوای مناسب برای جلوگیری از آلودگی استفاده کنید. همچنین جهت تامین رطوبت ثابت، به‌خصوص در فصل‌های خشک به دستگاه رطوبت‌ساز و بخار‌ساز نیاز دارید.
• نورپردازی استاندارد
  در دوره رشد میسلیوم به نور نیاز نیست، اما در دوره باردهی، نور ملایم (مثلا با لامپ‌های LED) برای تحریک رشد قارچ لازم است. برای هر طبقه قفسه نیاز به لامپ با فواصل منظم دارید.
• بهداشت و ضدعفونی مداوم
  به دلیل حساس بودن قارچ به آلودگی‌های قارچی، ویروسی و باکتریایی، ضدعفونی منظم کف، دیوارها، قفسه‌ها و ابزار کار الزامی است.

سوالات متداول