انواع ساختارهای گلخانه: انتخاب بهترین نوع گلخانه برای پروژه شما

ساختار گلخانه تنها محدود به اسکلت فلزی یا شکل فیزیکی سازه نیست، بلکه شامل طراحی دقیق سیستم‌های کشت، نوع تجهیزات کنترلی (مانند تهویه، گرمایش، آبیاری)، و نحوه مدیریت و بهره‌برداری نیز می‌شود. انتخاب شیوه کشت (خاکی یا هیدروپونیک)، تجهیزات هوشمند و برنامه‌ریزی مناسب بهره‌برداری، نقش مهمی در کارایی و بازدهی دارند.
مدل سازه در کنار ساختار اصولی و یکپارچه گلخانه، تاثیر مستقیمی بر کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری و سوددهی نهایی دارد؛ زیرا با کنترل بهتر شرایط محیطی، محصول با کیفیت‌تر و عملکرد بالاتری حاصل می‌شود.

انواع ساختار گلخانه از نظر شکل ظاهر

اصلی‌ترین ساختار گلخانه‌ها به 4 نام طبقه‌بندی می‌شوند. این گلخانه‌ها معمولا با هدف راه اندازی صنعتی و کسب‌و‌کار کشاورزی، احداث و راه‌اندازی می‌گردند:

• گلخانه تونلی

گلخانه‌های تونلی دارای سازه‌ای ساده با فرم نیم‌دایره‌ای یا قوسی هستند و به‌دلیل هزینه ساخت پایین، در مناطق معتدل و گرمسیری، کاربرد بیشتری دارند‌. این نوع گلخانه‌ها برای کشت‌های فصلی مانند صیفی‌جات (گوجه، خیار، بادمجان) بسیار مناسب هستند. معمولا ستون ندارند و از لوله‌ های گالوانیزه‌ قوسی و کمانی (ارتفاع کم) با پوشش پلاستیکی (یا پلی‌کربناتی) ساخته می‌شوند. در نتیجه محدودیت‌هایی در تهویه و مقاومت در برابر باد و برف دارند و کمتر در مناطق سرد یا پربارش (برف) توصیه می‌شوند. معمولا در دسته گلخانه‌های نیمه‌صنعتی یا سنتی قرار می‌گیرند و برای پروژه‌هایی با مساحت محدود، انتخاب خوبی خواهد بود.

• گلخانه اسپانیایی (چند دهنه سقف‌شیب‌دار)

گلخانه اسپانیایی دارای سازه‌ای مدرن با سقف‌های شیب‌دار و ارتفاع زیاد است که امکان تهویه طبیعی بسیار خوبی را فراهم می‌کند. اسکلت آنها لوله و پروفیل گالوانیزه و پوشش آنها معمولا شیشه است. این نوع سازه برای مناطق گرم و نیمه‌خشک بسیار مناسب است و برای تولید محصولات صادراتی، گل‌های زینتی و کشت‌های هیدروپونیک عملکرد بالایی دارد. به‌دلیل ساختار صنعتی و امکان نصب تجهیزات اتوماسیون، در دسته گلخانه‌های کاملا صنعتی قرار می‌گیرد. پرورش گیاهانی که به نور مستقیم حساسند، در گلخانه‌های اسپانیایی توصیه نمی‌شود.
نکته: گلخانه اسپانیایی سقف‌های نوک تیز دارد. اما برخی آن را گاتیک هم می‌نامند. تفاوت آن با گاتیک در تعداد ردیف‌هاست. گاتیک‌ها یک ردیف هستند اما اسپانیایی گلخانه‌هایی وسیع با چند ردیف می‌باشند.

• گلخانه گاتیک یا (تونل‌هایی با سقف مثلثی)

گلخانه‌های گاتیک از نظر فرم به‌صورت سقف‌های نیمه هلال و مثلثی طراحی می‌شوند که باعث کاهش تجمع برف و افزایش نورگیری می‌شود. مناسب مناطق سردسیر، کوهستانی یا پربارش هستند. با طراحی استاندارد، تهویه و گردش هوا بهبود می‌یابد و برای انواع کشت‌های گلخانه‌ صنعتی (از صیفی‌جات گرفته تا سبزیجات و گل‌های بریده) قابل استفاده است. این مدل یکی از پیشرفته‌ترین و پرکاربردترین سازه‌ها در گلخانه‌های صنعتی جهان به شمار می‌آید. در بسیاری از مناطق کشور نیز ساخت آن رواج دارد. لوله‌های مربوط به اسکلت سقف آنها با روش خاصی خم می‌شود و معمولا پوشش پلی‌کربناتی یا پلاستیکی دارند. برای ساخت در زمین‌های کم مساحت‌ (مثلا 200 متر) الی مساحت‌های بالا، محدودیتی ندارد.

• گلخانه‌های گنبدی: طراحی ویژه برای تهویه و نوریابی بهتر

گلخانه‌های گنبدی (ژئودزیک) با ساختار کروی و طراحی هندسی خاص، از استحکام بالایی در برابر باد و باران برخوردارند. تهویه طبیعی بسیار خوبی هم فراهم می‌کنند. این نوع گلخانه‌ها نور را به‌صورت یکنواخت در تمام طول روز پخش می‌کنند و در مصرف انرژی بسیار بهینه هستند.
با این حال، ساخت آنها پیچیده‌تر و هزینه‌برتر از مدل‌های رایج است و فضای داخلی به دلیل شکل منحنی ممکن است برای تجهیزات استاندارد کشت محدودیت ایجاد کند. بیشتر در پروژه‌های نمایشی، آموزشی یا خانگی استفاده می‌شوند و کمتر جنبه صنعتی دارند. برای ساخت آنها از قوطی پروفیل‌ها و شیشه بهره می‌برند.

• گلخانه تیپ C ایرانی

تیپ C یک طراحی بومی‌شده و اقتصادی از گلخانه‌های چند دهنه است که با هدف کاهش هزینه ساخت گلخانه و استفاده در اقلیم‌های مختلف ایران بهینه‌سازی شده است. این مدل برای کشت‌های خاکی و هیدروپونیک مناسب بوده و در مناطق نیمه‌خشک و معتدل عملکرد خوبی دارد. در صورت تجهیز به سیستم‌های مناسب، می‌تواند به‌عنوان گلخانه صنعتی نیز عمل کند. انعطاف‌پذیری بالا و سازگاری با امکانات محلی، از مزایای مهم این تیپ است. گلخانه‌های تیپ C دارای ستون‌های گالوانیزه با ارتفاع متغیر (بین 3 الی 6 متر) ساخته می‌شوند که سقف هلالی دارند. این قوس‌ها معمولا توسط جوش، به ستون‌ها متصل می‌گردد. پوشش آنها نیز معمولا پلاستیک است. گلخانه‌های تیپ C ایرانی برای بهره‌برداری‌های صنعتی تا نیمه‌صنعتی مناسبند.

نکته: انتخاب ساختار مناسب گلخانه، بر پایه شناخت اقلیم منطقه، نوع محصول و هدف‌گذاری اقتصادی صورت می‌گیرد. مدل‌های صنعتی مانند اسپانیایی و گاتیک برای بهره‌برداری حرفه‌ای و صادرات‌محور ایده‌آل‌اند، در حالی که تونلی و تیپ C گزینه‌هایی اقتصادی و قابل توسعه برای بازارهای داخلی هستند.

ساختار گلخانه‌ها از نظر نوع پوشش

• گلخانه‌های شیشه‌ای: زیبایی و کارایی در محیط‌های تجاری

گلخانه‌های شیشه‌ای با ساختاری مقاوم و ظاهری لوکس، گزینه‌ای محبوب برای پروژه‌های تجاری و تحقیقاتی هستند. از مهم‌ترین مزایای آنها می‌توان به عبور حداکثری نور طبیعی، ظاهر لوکس، دوام بالا و عملکرد مناسب در شرایط اقلیمی ملایم اشاره کرد. این نوردهی یکنواخت، رشد بهتر گیاه و کاهش نیاز به نور مصنوعی در گلخانه را در پی دارد.
در مقابل، هزینه ساخت بالا، وزن زیاد سازه، شکنندگی شیشه و نیاز به نگهداری دوره‌ای از جمله معایب آن هستند. همچنین در مناطق پرباد یا خیلی گرم، بهره‌وری  آن کاهش می‌یابد. با این حال، انتخابی ایده‌آل برای گلخانه‌هایی است که زیبایی و عملکرد توأمان اهمیت دارد. بسیاری از گلخانه‌های بزرگ صنعتی کشور (مثل گروه آتاویتا) با ساختار اسپانیایی و پوشش شیشه‌ای فعالیت می‌کنند.

• گلخانه‌های پلی‌کربناتی: انتخاب مناسب برای دوام و مقاومت

گلخانه‌های پلی‌کربناتی ، گلخانه‌هایی با پوشش شبیه پلاستیک اما شمایل متنوع ( گاتیک، تونلی یا تیپ C) هستند و با استفاده از صفحات دو یا چند جداره، گزینه‌ای مدرن و مقاوم برای کشت در شرایط آب‌و‌هوایی متنوع محسوب می‌شوند. این نوع پوشش، عایق حرارتی خوبی ایجاد می‌کند و در برابر ضربه، باد، تگرگ و اشعه UV مقاومت بالاتری نسبت به شیشه دارد. مزایای آن شامل سبکی، نصب آسان، کاهش مصرف انرژی و محافظت بهتر از گیاهان در برابر نوسانات دماست.

از معایب آن می‌توان به کاهش تدریجی شفافیت، قیمت بالاتر نسبت به پلاستیک و حساسیت به خراش اشاره کرد. با این حال، برای مناطق سردسیر، کوهستانی یا مناطقی با بادهای شدید، انتخابی بسیار مناسب و کارآمد در دسته گلخانه‌های نیمه‌صنعتی تا صنعتی به‌شمار می‌آید.

• گلخانه‌های پلاستیکی: مقرون بصرفه و اقتصادی

پوشش پلاستیکی (معمولا پلی‌اتیلن) رایج‌ترین و اقتصادی‌ترین نوع پوشش گلخانه‌ای است که به‌ویژه در ساخت گلخانه‌های تونلی یا فصلی کاربرد بکار می‌رود. این پوشش سبک، ارزان و نصب آن آسان است، اما در برابر نور خورشید و شرایط سخت آب‌وهوایی دوام کمتری دارد و نیاز به تعویض دوره‌ای (معمولا هر ۲ تا ۳ سال) دارد. با این حال، برای کشت‌های کوتاه‌مدت و گلخانه‌های کوچک در مناطق معتدل، گزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه و کاربردی است.

گلخانه‌های خورشیدی: طراحی با استفاده از انرژی طبیعی

در واقع، گلخانه‌های خورشیدی همان گلخانه‌های معمولی هستند که با هدف بهره‌گیری از انرژی خورشید، به پنل‌های خورشیدی تجهیز شده‌اند. این گلخانه‌ها از نظر ساختار شمایلی می‌توانند تونلی، اسپانیایی، گاتیک یا تیپ C باشند و از انواع پوشش‌ها مانند پلاستیک، پلی‌کربنات یا شیشه استفاده کنند.
ویژگی اصلی این نوع گلخانه، استفاده از پنل‌های خورشیدی برای تامین برق تجهیزات گرمایشی، روشنایی، تهویه یا سیستم‌های هوشمند آبیاری است که باعث کاهش مصرف انرژی فسیلی و هزینه‌های جاری می‌شود. این گلخانه‌ها در مناطق پرآفتاب عملکرد بهتری دارند و برای تبدیل گلخانه‌های نیمه‌صنعتی یا صنعتی به سازه‌ای پایدار و کم‌هزینه، گزینه‌ای هوشمندانه و مقرون‌به‌صرفه محسوب می‌شوند.

گلخانه‌های صنعتی: ساختارهای بزرگ و پیچیده برای تولید تجاری

گلخانه‌های صنعتی سازه‌هایی بزرگ‌مقیاس و گاها هوشمند هستند که برای تولید تجاری و انبوه محصولات کشاورزی در بازه زمانی کوتاه طراحی می‌شوند. این گلخانه‌ها معمولا با اسکلت فلزی مقاوم (گالوانیزه)، پوشش‌های باکیفیت (پلی‌کربنات، شیشه یا پلاستیک تقویت‌شده) و سیستم‌های تمام‌اتومات مانند کنترل دما، نور، رطوبت، تهویه و آبیاری تجهیز می‌شوند. هدف آنها افزایش بهره‌وری، تولید پیوسته و بهبود کیفیت محصول در تمام فصول سال است.
در مقایسه با گلخانه‌های نیمه‌صنعتی، ساختار صنعتی از نظر ابعاد، تجهیزات، فناوری و سطح کنترل محیطی بسیار پیشرفته‌تر است. گلخانه‌های نیمه‌صنعتی معمولا با تجهیزات ساده‌تر و ظرفیت تولید محدودتر فعالیت می‌کنند و بیشتر برای تولید منطقه‌ای یا فصلی مناسب‌اند. گلخانه‌های صنعتی، با اتوماسیون کامل و پایداری بالا، نقش کلیدی در صادرات و تامین بازارهای بزرگ دارند.

گلخانه هیدروپونیک: کشت بدون خاک در گلخانه‌های پیشرفته

گلخانه‌های هیدروپونیک نوعی ساختار کشت و از گلخانه‌های مدرن و پیشرفته هستند که در آنها گیاهان به‌جای خاک، در محیطی کنترل‌شده با استفاده از محلول‌های غذایی حاوی عناصر مورد نیاز رشد می‌کنند. این سیستم کشت، مصرف آب را به‌شدت کاهش می‌دهد، رشد گیاه را تسریع می‌کند و کنترل دقیق‌تری بر تغذیه و سلامت گیاه فراهم می‌سازد.
کشت هیدروپونیک به ساختار شمایلی گلخانه وابسته نیست. اما به ندرت از گلخانه‌های تونلی برای این کار استفاده می‌شود (به علت تهویه محدود). از مزایای آن می‌توان به صرفه‌جویی در فضا و کشت طبقاتی، کاهش بیماری‌های خاک‌زاد، و افزایش عملکرد در واحد سطح اشاره کرد. در مقابل، نیاز به سرمایه‌گذاری اولیه بالا، تجهیزات تخصصی و دانش فنی از جمله چالش‌های این سیستم است. گلخانه‌های هیدروپونیک بیشتر در مناطق کم‌خاک یا پرجمعیت کاربرد دارند و در قالب گلخانه‌های صنعتی یا نیمه‌صنعتی پیاده‌سازی می‌شوند.

گلخانه ایروپونیک: کشت در فضای هوا با رطوبت کنترل‌شده

گلخانه‌های ایروپونیک یکی از پیشرفته‌ترین انواع گلخانه‌ها هستند که گیاهان بدون خاک و حتی بدون بستر جامد، در فضای هوا معلق بوده و ریشه‌ها مستقیما در معرض اسپری‌های ریز از محلول غذایی قرار می‌گیرند. این روش با کنترل دقیق رطوبت و تغذیه، امکان جذب سریع‌تر مواد مغذی و رشد بهینه را فراهم می‌کند. ساختار ایروپونیک، یک ساختار داخلی است و به شمایل سازه گلخانه وابسته نیست.
از مزایای آن می‌توان به مصرف بسیار کم آب، اکسیژن‌رسانی عالی به ریشه‌ها، و رشد سریع و سالم گیاه اشاره کرد. با این حال، هزینه راه‌اندازی بالا، نیاز به تجهیزات دقیق و حساسیت سیستم به قطعی برق یا اختلالات مکانیکی از جمله چالش‌های آن است. این گلخانه‌ها بیشتر در پروژه‌های تحقیقاتی، تولید گیاهان دارویی یا کشاورزی پیشرفته مورد استفاده قرار می‌گیرند برای کشت‌های صنعتی مناسب نیستند.

گلخانه نت هاوس: استفاده از شبکه‌های پلاستیکی برای محافظت و تهویه مناسب

گلخانه نت‌هاوس (Net House) سازه‌ای سبک که برای ساخت آن از لوله گالوانیزه و پوشش توری و مش‌بندی (پوشش غیر مسقف و عدم استفاده از پوشش پلاستیکی یا شیشه‌ای) بهره می‌برند. از توری‌های مقاوم برای تعین حریم داخلی گلخانه، کنترل ورود نور، آفات و تهویه طبیعی استفاده می‌کند. این نوع گلخانه بیشتر برای مناطق گرم و خشک یا نیمه‌مرطوب مناسب است و معمولا در کشت‌هایی مانند سبزیجات، صیفی‌جات، گیاهان دارویی و نهال کاربرد دارد. سازه آن شامل ستون‌های ساده و ارتفاع متوسط با سقف مسطح یا شیب‌دار توری است.
به‌دلیل فقدان سیستم‌های پیشرفته کنترلی، نت‌هاوس‌ها در دسته گلخانه‌های نیمه‌صنعتی یا اقتصادی قرار می‌گیرند، نه صنعتی. مزیت اصلی آنها، کاهش هزینه‌ها و حفظ تهویه طبیعی همزمان با محافظت نسبی از گیاهان است.

گلخانه هوشمند: استفاده از تکنولوژی برای مدیریت بهتر گلخانه

گلخانه‌های هوشمند با بهره‌گیری از سیستم‌های خودکار و حسگرهای دقیق، شرایط محیطی مانند دما، رطوبت، نور، آبیاری و تغذیه را به‌صورت لحظه‌ای پایش و کنترل می‌کنند. این فناوری باعث تسهیل روند کار، افزایش دقت در مدیریت منابع، بهینه‌سازی مصرف آب و انرژی و بهبود کیفیت و عملکرد محصولات می‌شود. عموما از این تجهیزات برای بهره‌وری بیشتر و بهتر در گلخانه‌های صنعتی استفاده می‌کنند.
استفاده از تجهیزات هوشمند در یک گلخانه صنعتی (و حتی نیمه صنعتی) الزامی نیست. هوشمند بودن گلخانه نیاز به نیروی انسانی را کاهش می‌دهد، اما آن را حذف نمی‌کند؛ در عوض خطاهای انسانی را به حداقل می‌رساند. این سیستم‌ها وابسته به برق و اینترنت هستند و در صورت اختلال، ممکن است عملکرد گلخانه با مشکل مواجه شود. همچنین هزینه‌ راه‌اندازی، نگهداری و بازرسی دوره‌ای تجهیزات دیجیتال نسبت به گلخانه‌های سنتی یا نیمه‌صنعتی بیشتر است. با این حال، در کشاورزی مدرن، گلخانه‌های هوشمند راهی کارآمد برای تولید پایدار و دقیق محسوب می‌شوند.

سوالات متداول