راهنمای جامع ساخت گلخانه: از طراحی تا بهره‌برداری

ساخت گلخانه گامی هوشمندانه در جهت کشاورزی پایدار و کنترل‌شده است. این فضا امکان مدیریت دقیق عوامل محیطی مانند دما، رطوبت و نور را فراهم می‌کند. در نتیجه افزایش بهره‌وری، کیفیت محصول و کاهش مصرف آب را به دنبال دارد. همچنین گلخانه‌ها در برابر تغییرات اقلیمی و خشکسالی مقاومت بالاتری دارند.

مزایا و فواید ساخت گلخانه

1. افزایش بهره‌وری محصول
2. صرفه‌جویی در مصرف آب
3. کاهش وابستگی به شرایط اقلیمی
4. امکان تولید در تمام فصول
5. کنترل آفات و بیماری‌ها
6. افزایش کیفیت و یکنواختی محصولات
7. افزایش درآمد کشاورزان
8. استفاده بهینه از فضا
9. کاهش مصرف سموم و کودهای شیمیایی
10. امکان کشت محصولات خاص و صادراتی

• کاربردهای کشاورزی و تجاری گلخانه‌ها

1. تولید سبزی و صیفی‌جات
2. کشت گل و گیاهان زینتی
3. کشت گیاهان دارویی
4. تولید نشا و بذر
5. پرورش قارچ
6. کشت محصولات خارج از فصل
7. تامین نیاز بازارهای داخلی
8. صادرات محصولات کشاورزی
9. کشت هیدروپونیک و ارگانیک
10. آموزش و تحقیقات کشاورزی

مراحل کلی ساخت گلخانه

1. بررسی نیاز و هدف‌گذاری: در ابتدا باید نوع محصول، وسعت گلخانه، اهداف اقتصادی و شرایط اقلیمی منطقه مشخص شود تا طراحی بر اساس نیاز واقعی انجام گیرد.
2. انتخاب محل مناسب: زمین و محل گلخانه باید از نظر نورگیری، دسترسی به منابع آب، جنس خاک، جهت وزش باد و فاصله از بازار فروش بررسی و انتخاب شود.
3. طراحی فنی گلخانه: در این مرحله ابعاد، اسکلت، نوع پوشش، سیستم‌های تهویه، آبیاری، گرمایشی و سرمایشی گلخانه توسط تیم متخصص طراحی می‌شود.
4. اخذ مجوزهای قانونی: برای شروع ساخت، باید مجوزهای مربوط به اراضی کشاورزی، منابع طبیعی و جهاد کشاورزی اخذ گردد.
5. آماده‌سازی زمین: شامل تسطیح، زهکشی، ایجاد فونداسیون و زیرساخت‌هایی مانند جاده دسترسی و خطوط آب و برق است.
6. اجرای اسکلت گلخانه: اسکلت و ساختار اصلی گلخانه با استفاده از لوله‌های گالوانیزه یا سازه‌های فلزی نصب می‌شود. این ساختار محیط، مساحت، شمایل و ساختار گلخانه را مشخص می‌کند.
7. نصب پوشش گلخانه: با توجه به نوع گلخانه، پوشش‌هایی مانند پلاستیک UV، پلی‌کربنات یا شیشه نصب می‌شود تا همانند یک دیوار و سقف از محیط داخل گلخانه و گیاهان محافظت کند.
8. نصب سیستم‌های داخلی: سیستم آبیاری قطره‌ای، مه‌پاش، تهویه، گرمایشی، روشنایی و کنترل خودکار شرایط محیطی راه‌اندازی می‌شود.
9. ایزولاسیون و کنترل آفات: درزگیری و نصب توری ضدحشره برای جلوگیری از ورود آفات و ایجاد محیط ایمن انجام می‌شود.
10. تست نهایی و بهره‌برداری: در پایان، کلیه سیستم‌ها تست می‌شود و شرایط رشد کنترل می‌گردد تا گلخانه آماده بهره‌برداری و کشت اولیه باشد.

انواع مختلف گلخانه‌ها (تونلی، شیشه‌ای، صنعتی و…)

انواع گلخانه از نظر نوع پوشش:

1. گلخانه شیشه‌ای: دارای اسکلت فلزی و پوشش شیشه‌ای با بیشترین میزان عبور نور طبیعی است. برای کشت‌های تخصصی، آزمایشگاهی یا گل‌های زینتی کاربرد دارد.
2. گلخانه پلی‌کربنات: پوشش مقاوم، سبک و دوجداره دارد که عایق حرارتی خوبی ایجاد می‌کند. برای مناطق سردسیر یا کشت‌های حساس استفاده می‌شود. نور کمتری را از خود عبور می‌دهد و برای گیاهان حساس، پوشش بهتری است.

• انواع گلخانه از نظر نوع سازه و شمایل:

1. گلخانه تونلی: سازه‌ای با قوس نیم‌دایره و اسکلت ساده فلزی یا گالوانیزه دارد. نصب سریع، هزینه پایین و پوشش پلاستیکی سبک از ویژگی‌های آن است. مناسب برای مناطق معتدل و کشت سبزی و صیفی‌جات در مقیاس کوچک تا متوسط.
2. گلخانه گاتیک (Gothic): دارای سقف قوس‌دار نوک‌تیز با زاویه‌دار شدن در بالاست. این طراحی باعث دفع بهتر برف و باران و افزایش تهویه طبیعی می‌شود. برای مناطق سردسیر یا پر بارش گزینه‌ای مقاوم و کارآمد است.
3. گلخانه اسپانیایی: سقف شیب‌دار با زاویه کم دارد و سازه آن برای تهویه مؤثر و مقاومت در برابر بادهای شدید طراحی شده است. بیشتر در مناطق گرم و خشک یا نیمه‌خشک کاربرد دارد و مناسب برای کشت صنعتی در مقیاس بزرگ است.
4. گلخانه ایرانی: ترکیبی از سازه‌های سنتی و نیمه‌صنعتی با مصالح در دسترس مانند چوب یا آهن سبک است. معمولاً تونلی یا شیروانی ساده طراحی می‌شود و بیشتر در پروژه‌های اقتصادی یا شخصی در ایران کاربرد دارد.

• انواع گلخانه از نظر هدف کاربری:

1. گلخانه صنعتی (مدرن): گلخانه‌های بزرگ، دارای سیستم‌های پیشرفته کنترل دما، رطوبت و نور است. مناسب برای کشت هیدروپونیک، تولید انبوه و صادرات محصولات کشاورزی است.
2. گلخانه نیمه‌ صنعتی: ترکیبی از فناوری ساده و بخشی از تجهیزات کنترل هوشمند است. برای کشاورزانی مناسب است که در حال توسعه فعالیت گلخانه‌ای خود هستند. مساحت نسبتا متوسط (تا وسیع) دارند و قابلیت فروش محصول و سوددهی دارند.
3. گلخانه خانگی: گلخانه‌های با مساحت کوچک و بدون محدودیت در انتخاب متریال. برای احداث در محیط‌های خانگی، پشت‌بام، حیاط و حتی داخل اتاق. این گلخانه‌ها با هدف تامین نیاز خانگی و زیبایی محیط ساخته می‌شوند.

انتخاب مکان مناسب برای ساخت گلخانه

انتخاب محل مناسب، نقش حیاتی در عملکرد و بهره‌وری گلخانه دارد. عواملی مانند شدت نور، دمای محیط، جهت وزش باد و دسترسی به آب و انرژی باید به‌دقت بررسی شوند تا شرایط پایدار و قابل کنترل برای رشد گیاهان فراهم گردد.

• بررسی شرایط اقلیمی و جغرافیایی مناسب برای ساخت گلخانه
  دما، رطوبت، میزان بارندگی، تابش نور خورشید و بادهای غالب، از مهم‌ترین فاکتورهای اقلیمی هستند. مناطقی با نوسانات دمایی کم، نور کافی و ریسک پایین بلایای طبیعی، شرایط بهتری برای ساخت گلخانه دارند.
• تأثیر موقعیت جغرافیایی بر رشد گیاهان
  موقعیت مکانی گلخانه بر شدت نور روزانه، طول فصل رشد و میزان تولید تاثیر مستقیم دارد. انتخاب محل با زاویه مناسب نسبت به خورشید و ارتفاع مناسب از سطح دریا، به بهینه‌سازی رشد گیاهان کمک می‌کند.

طراحی و نقشه‌کشی گلخانه

طراحی دقیق و اصولی گلخانه، پایه‌ای‌ترین گام برای بهره‌وری بالا و کاهش هزینه‌های بلندمدت است. نقشه‌کشی مهندسی با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی، نوع کشت، تجهیزات مورد نیاز و سیستم‌های داخلی، مسیر ساخت و بهره‌برداری را هموار می‌سازد.

• اصول طراحی گلخانه و نکات فنی

در طراحی گلخانه باید عواملی مانند موقعیت جغرافیایی، زاویه تابش نور خورشید، جهت وزش باد، تهویه طبیعی، نوع سازه، نوع پوشش و استحکام در برابر عوامل محیطی در نظر گرفته شود. رعایت استانداردهای سازه‌ای و مهندسی باعث افزایش طول عمر و عملکرد گلخانه می‌شود.

• انتخاب ابعاد و اندازه‌های مناسب

ابعاد گلخانه بر اساس نوع محصول، میزان سرمایه، وسعت زمین و دسترسی به منابع طراحی می‌شود. عرض گلخانه معمولا بین 6 تا 12 متر و ارتفاع در مرکز برای تهویه مناسب بین 3 تا 5 متر در نظر گرفته می‌شود. طول گلخانه نیز با توجه به فضا و کاربرد قابل تنظیم است.

• طراحی سیستم‌های گلخانه‌ای (آبیاری، گرمایش، تهویه)

برای ایجاد شرایط پایدار رشد، سیستم‌های داخلی باید بر اساس نیاز گیاهان انتخاب و طراحی شوند. آبیاری قطره‌ای یا مه‌پاش برای تامین رطوبت، هیترها یا بویلرها برای گرمایش، و فن‌های تهویه یا پنجره‌های سقفی برای خنک‌سازی مورد استفاده قرار می‌گیرند. هماهنگی این سیستم‌ها با طراحی سازه، نقش مهمی در بازده نهایی دارد.

ساختار گلخانه: انتخاب مواد و مصالح

انتخاب دقیق مصالح در ساخت گلخانه، نه‌تنها بر دوام و استحکام سازه تأثیر دارد، بلکه در میزان انتقال حرارت، مصرف انرژی، طول عمر مفید و نگهداری نیز بسیار مؤثر است. انتخاب مواد باید متناسب با اقلیم، نوع کشت، بودجه و طول دوره بهره‌برداری باشد تا کارایی کلی گلخانه بهینه شود.

• مواد سازه‌ای مورد نیاز (فولاد گالوانیزه، آلومینیوم، چوب)

  1. فولاد گالوانیزه: این متریال، بهترین انتخاب برای ساخت گلخانه، به خصوص گلخانه‌های صنعتی و نیمه صنعتی است. مقاومت بالا در برابر زنگ‌زدگی، استحکام مناسب برای سازه‌های بزرگ، عمر طولانی و سازگاری با انواع پوشش‌ها ازویژگی‌های بازر و مهم آنهاست. هرچند وزن بالا و نیاز به ابزارآلات خاص برای برش و نصب از معایب آن محسوب می‌شود و در نگاه اول، بسیار گران به نظر می‌رسد. اما به علت آسیب‌پذیری پایین و سایر ویژگی‌ها، گزینه‌ای اقتصادی برای مدت طولانی است.
  2. آلومینیوم: این متریال سبک‌تر از فولاد گالوانیزه است. همچنین ضدزنگ و مقاوم در برابر رطوبت و خوردگی نیز از سایر ویژگی‌های آن است. نیاز کمتری به نگهداری طولانی‌مدت دارد و مناسب برای گلخانه‌های مدرن است. امابه علت مقاومت کمتر در برابر فشارهای مکانیکی نسبت به فولاد، هزینه بالا و دشواری در تحمل بارهای سنگین بدون تقویت اضافی پیشنهاد نمی‌شود.
  3. چوب: در دسترس، اقتصادی و آسان برای برش و نصب؛ مناسب برای گلخانه‌های کوچک و خانگی است. اما حساس به رطوبت، پوسیدگی و حمله آفات؛ عمر مفید کمتر و نیاز به نگهداری و پوشش‌های محافظ در طول زمان، استفاده از آن برای ساخت گلخانه صنعتی را منع می‌کند.

• انتخاب پوشش مناسب گلخانه (شیشه، پلی‌اتیلن، پلی‌کربنات)

  1. شیشه: عبور نور بسیار بالا و طول عمر زیاد دارد و ظاهری شفاف و حرفه‌ای ایجاد می‌کند. اما وزن سنگین، شکنندگی و هزینه نصب و نگهداری بالا از معایب آن است.
  2. پلی‌اتیلن (پلاستیکی): نصب آسان، سبک و اقتصادی است و برای گلخانه‌های تونلی بسیار رایج است. اما عمر کوتاه‌تری دارد، اما به صورت دوره‌ای باید بررسی گردد (معمولا هر ۲ تا ۳ سال).
  3. پلی‌کربنات: عایق حرارتی خوب، مقاوم در برابر ضربه و باد، و دوام بالاتری نسبت به پلاستیک دارد. قیمت بالاتر و کاهش نسبی عبور نور در مقایسه با شیشه از معایب آن است.

• نصب و راه‌اندازی اسکلت گلخانه

نصب اسکلت در واقع مرحله اصلی ساخت سازه گلخانه به‌شمار می‌رود که شامل اتصال دقیق لوله‌ها و پروفیل‌ها برای شکل‌دهی به ستون‌ها، دیوارها و سقف است. بسته به نوع سازه و مصالح مصرفی، مونتاژ اسکلت از طریق اتصالات مکانیکی مانند بست‌های تخصصی یا روش‌های دائمی نظیر جوشکاری انجام می‌شود. برای افزایش پایداری در برابر نیروهای جانبی و تنش‌های محیطی، تثبیت ستون‌ها بر روی پایه‌های بتنی یا فونداسیون استاندارد ضروری است.

سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی گلخانه

این سیستم‌ها وظیفه تنظیم دما در محدوده مطلوب برای رشد گیاهان را بر عهده دارند. تجهیزات گرمایشی مانند هیتر، بویلر و لوله‌های گرم، دمای مناسب را در فصول سرد فراهم می‌کنند؛ در حالی‌که سامانه‌های سرمایشی نظیر فن تهویه، پد خنک‌کن، مه‌پاش یا کولر، گرمای اضافی را در تابستان دفع می‌نمایند. عملکرد هماهنگ این سیستم‌ها، از تنش حرارتی گیاهان جلوگیری کرده و بهره‌وری کشت را افزایش می‌دهد.

• انواع سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی

1. سیستم خورشیدی: با استفاده از کلکتورهای خورشیدی، انرژی حرارتی یا الکتریکی تولید می‌کند و برای گرمایش یا تهویه گلخانه به‌کار می‌رود. گزینه‌ای پایدار و کم‌هزینه در بلندمدت است، اما وابسته به شدت تابش آفتاب و نیازمند سرمایه‌گذاری اولیه بالاست.
2. سیستم برقی: شامل هیترهای برقی، فن‌ها و کولرهای برقی است که دمای گلخانه را به‌صورت دقیق تنظیم می‌کند. نصب آسان و کنترل‌پذیری بالا دارد، اما در مساحت‌های بزرگ، مصرف برق و هزینه انرژی افزایش می‌یابد.
3. سیستم گازی: از هیترهای گازسوز، مشعل‌های تابشی یا بخاری‌های گازی برای گرمایش استفاده می‌شود. بهره‌وری بالا و توان گرمایشی مناسب دارد، اما نیاز به تهویه ایمن و دسترسی به گاز شهری یا سیلندر دارد.

• سیستم تهویه مناسب برای دما و رطوبت

1. تهویه طبیعی (پنجره سقفی و جانبی): از بازشوهای سقفی و کناری برای جابجایی هوا استفاده می‌شود؛ روشی اقتصادی و مناسب برای مناطق با آب‌وهوای معتدل.
2. تهویه مکانیکی (فن و پد خنک‌کن): با استفاده از فن‌های اگزاست و پدهای سلولزی، هوای گرم و مرطوب خارج و هوای خنک جایگزین می‌شود؛ گزینه‌ای موثر برای گلخانه‌های صنعتی و مناطق گرم.

• سیستم آبیاری و زهکشی

• کم آبی در ایران و آبیاری

در بدترین دوران آبی کشور هستیم. طی سال‌های گذشته، با کاهش بارندگی و افزایش دما روبرو بودیم و امروز حجم آب شیرین و ذخایر آبی کشور، به شدت کاهش پیدا کرده است. این خطر جدی برای نابودی صنعت کشاورزی خواهد بود. چون بیشترین حجم مصرف آب شیرین کشور، مربوط به کشاورزی است.
در کشاورزی سنتی، با توجه به روباز بودن محیط کشت و گرمای خورشید در طول روز، سرعت و شدت تبخیر رطوبت خاک بسیار بالا خواهد بود و خشکی، به ریشه گیاه و سلامت محصول آسیب وارد می‌کند. در حالی که محیط‌های سرپوشیده گلخانه، رطوبت را در فضا نگه‌می‌دارد و مانع از بروز خشکی خاک و آسیب به گیاه می‌شود.

• انواع سیستم‌های آبیاری (قطره‌ای، بارانی، هوشمند)

1. آبیاری قطره‌ای: آب به‌صورت مستقیم و کنترل‌شده به ریشه گیاهان تزریق می‌شود که باعث صرفه‌جویی در مصرف آب و کاهش بیماری‌های قارچی می‌شود. این روش برای گلخانه‌هایی با کشت ردیفی و گیاهان حساس بسیار مناسب است.
2. آبیاری بارانی: آب به‌صورت پرفشار از نازل‌ها به‌صورت قطرات ریز در محیط پخش می‌شود و رطوبت یکنواخت ایجاد می‌کند. مناسب برای نشاها و گیاهانی است که نیاز به رطوبت هوای بالا دارند.
3. آبیاری هوشمند: با استفاده از حسگرهای رطوبت و دمای خاک یا سیستم‌های برنامه‌ریزی‌شده، آبیاری به‌صورت خودکار و دقیق انجام می‌شود. این روش بهره‌وری بالایی دارد و برای آبیاری گلخانه‌های پیشرفته و کشت تجاری ایده‌آل است.

• آشنایی با روش‌های آبیاری رایج در ایران و کاربردشان در گلخانه‌ها

1. آبیاری قطره‌ای: پرکاربردترین روش در گلخانه‌های ایران است؛ به‌دلیل مصرف بهینه آب، کاهش تبخیر و رساندن مستقیم آب به ریشه گیاه.
2. آبیاری بارانی: در برخی گلخانه‌های سبزی و نشا برای تامین رطوبت یکنواخت و خنک‌سازی محیط به‌کار می‌رود، اما مصرف آب بیشتری دارد.
3. آبیاری دستی (با شلنگ یا آب‌پاش): در گلخانه‌های کوچک یا خانگی استفاده می‌شود؛ کنترل ساده دارد ولی زمان‌بر و کم‌دقت است و خطر آبیاری غیریکسان را افزایش می‌دهد.
4. آبیاری هوشمند: در گلخانه‌های هوشمند پیشرفته یا تجاری در حال گسترش است؛ دقت بالا، صرفه‌جویی و کنترل خودکار از مزایای آن است.

• اهمیت سیستم‌های زهکشی و طراحی کارآمد آن‌ها

سیستم زهکشی در گلخانه نقش حیاتی در جلوگیری از تجمع آب اضافی و ماندابی شدن خاک دارد که می‌تواند باعث پوسیدگی ریشه و رشد بیماری‌های قارچی شود. طراحی کارآمد زهکشی، با استفاده از شیب‌بندی مناسب و لوله‌های خروجی، موجب حفظ سلامت گیاهان و افزایش بهره‌وری می‌شود. این سیستم همچنین در مدیریت بهتر آب و پایداری محیط کشت موثر است.

مقایسه انواع روش‌های آبیاری در ایران

مدیریت محیطی گلخانه

کنترل دقیق شرایط محیطی در گلخانه، کلید دستیابی به رشد یکنواخت، افزایش کیفیت محصول و کاهش تنش‌های زیستی است. تنظیم دما، رطوبت، نور و جریان هوا به‌صورت پیوسته، بهره‌وری و پایداری تولید را تضمین می‌کند.

• نحوه کنترل دما، رطوبت و نور در گلخانه‌ها

  دما با استفاده از هیتر، فن و سیستم‌های تهویه تنظیم می‌شود؛ رطوبت با مه‌پاش، دریچه‌ها و کنترل آبیاری مدیریت می‌گردد؛ نور نیز با استفاده از پوشش‌های تنظیم‌کننده یا نور مصنوعی در گلخانه قابل کنترل است.

• سیستم‌های هوشمند مدیریت محیطی

  این سیستم‌ها با استفاده از سنسورها و کنترلرها، به‌صورت خودکار شرایط محیطی را پایش و تنظیم می‌کنند. عملکرد آن‌ها باعث صرفه‌جویی در انرژی، افزایش دقت و کاهش دخالت انسانی در تنظیمات گلخانه می‌شود.

آفات و بیماری‌ها در گلخانه‌ها

محیط گلخانه به‌دلیل رطوبت بالا، دمای ثابت و تراکم گیاهان، شرایط مساعدی برای رشد آفات و بیماری‌ها فراهم می‌کند. مدیریت صحیح و پیشگیرانه، نقش مهمی در حفظ سلامت محصولات و کاهش خسارت‌های اقتصادی دارد.

• روش‌های کنترل آفات و بیماری‌ها

شامل روش‌های مکانیکی (نصب توری ضدحشره، تله‌های زرد)، بیولوژیکی (استفاده از دشمنان طبیعی آفات) و شیمیایی (استفاده محدود از سموم مجاز) می‌شود. ترکیب این روش‌ها در قالب مدیریت تلفیقی (IPM) اثربخش‌ترین راه کنترل است.

• پیشگیری و درمان بیماری‌های گیاهی در گلخانه‌ها

  پیشگیری با ضدعفونی بستر، استفاده از بذر سالم، تهویه مناسب و کنترل رطوبت آغاز می‌شود. در صورت بروز بیماری، حذف سریع گیاه آلوده و استفاده از قارچ‌کش‌ها یا روش‌های بیولوژیکی برای کنترل توصیه می‌شود.

هزینه‌ها و بودجه‌بندی برای ساخت گلخانه

طراحی بهینه، انتخاب تجهیزات متناسب و پیش‌بینی هزینه‌های نگهداری می‌تواند نقش مهمی در بازگشت سرمایه و کاهش اتلاف منابع داشته باشد.

• برآورد هزینه‌های ساخت و نگهداری گلخانه

هزینه های ساخت گلخانه : شامل هزینه‌های اولیه مانند سازه، پوشش، سیستم‌های تهویه و آبیاری، و همچنین هزینه‌های جاری مانند برق، آب، کود، بذر و نیروی انسانی است.

• مدیریت مالی گلخانه و کاهش هزینه‌ها

با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، سیستم‌های هوشمند، خرید عمده نهاده‌ها و برنامه‌ریزی دقیق کاشت می‌توان هزینه‌ها را کنترل و بازدهی اقتصادی را افزایش داد.

بهره‌برداری و نگهداری گلخانه

بهره‌برداری موفق نیازمند پایش مستمر شرایط محیطی، رعایت برنامه‌های کشت و مدیریت منابع است تا سلامت گیاهان حفظ و عملکرد بهینه حاصل شود. نگهداری منظم تجهیزات و سازه، کلید افزایش عمر مفید گلخانه و کاهش هزینه‌های تعمیرات است.

 نکات کلیدی برای بهره‌برداری موفق از گلخانه

1. کنترل دقیق دما و رطوبت
2. مدیریت بهینه نور و تهویه
3. پایش مستمر آفات و بیماری‌ها
4. استفاده منظم و صحیح از سیستم‌های آبیاری
5. نظافت و نگهداری منظم تجهیزات و سازه
6. انتخاب بذر و نشا سالم
7. ثبت دقیق داده‌های کشت و شرایط محیطی
8. آموزش و تخصص پرسنل بهره‌برداری
9. تنظیم زمان‌بندی کشت و برداشت
10. استفاده از فناوری‌های هوشمند مدیریت محیطی

• راهکارهایی برای نگهداری و بهینه‌سازی عملکرد گلخانه

بازرسی دوره‌ای سازه و پوشش، تعمیر به موقع قطعات آسیب‌دیده، پاک‌سازی سیستم‌های تهویه و آبیاری و به‌روزرسانی فناوری‌های مدیریت محیطی به بهبود عملکرد کمک می‌کند.

سوالات متداول